Հարգելի պարոն,
Վերջերս Հայաստանի և Արցախի մի շարք կուսակցությունների երիտասարդական թևերի ներկայացուցիչների հանդիպման ժամանակ ես Ձեզ քննադատեցի ոչ կոմպետենտ լինելու համար: Ձեր թերահավատությանը, թե ի՞նչ կտա բանակցություններին Արցախի մասնակցությունը, ու որ Արցախի ժողովուրդը երբեք բանակցելու մանդատ չի տա մադրիդյան սկզբունքները քննարկելու համար, ես հակադարձեցի, նշելով, որ բանակցություններին մասնկացելը նշանակում է ոչ թե քննարկել մադրիդյան սկզբունքները, այլ սկզբունքներ մշակելու վրա ազդեցություն ունենալ: Բանակցելը նշանակում է ներկայացնել և պաշտպանել ժողովրդիդ ընտրանքը, բանակցություններին մասնակցելը նշանակում է լինել սուբյեկտ: Հենց Արցախի բանակցություններին մասնակցելուց է կախված սկզբունքների մադրիդյան կամ ստեփանակերտյան լինելը: Այնուհետև Դուք խնդրեցիք Ձեզ ասել թե որո՞նք կարող են լինել ստեփանակերտյան սկզբունքները, ինչն էլ անում եմ մեծ սիրով, հրապարակային, հիմնավորված պատասխանի ակնկալիքով և բանավեճն ավելի լայն շրջանակ տեղափոխելու մտադրությամբ` համոզված լինելով, որ լավագույն սկզբունքները ծնվելու են բանավեճների ու առողջ քննադատության արդյունքում:
Եվ այսպես, որոնք են «ստեփանակերտյան սկզբունքները», ինչպե՞ս դա հասցնել միջազգային հանրությանը, ինչպե՞ս դարձնել դրանք ընդունելի:
Բնականաբար այդ սկզբունքները բխում են մեր ժողովրդի մեծամասնության դիրքորոշումից` ապրել ինքնուրույն առնվազն այն տարածքներում, որոնց վրա այժմ տարածվում է իր իսկ ընտրած իշխանությունների իրավասությունը:
Մադրիդյան սկզբունքները ներշնչված են «Ճգնաժամերի կարգավորման միջազգային խմբի» (international crisis group) 2005թ. հոկտեմբերի 11-ի N167 զեկույցում («Լեռնային Ղարաբաղ. Խաղաղության հաստատման ծրագիր») Մինսկի խմբի համանախագահներին և հակամարտող կողմերին ներկայացված առաջարկներից (տե'ս WWW.CRISISGROUP.ORG/HOME/INDEX.CFM?ID=3989&L=1): Մադրիդյան սկզբունքներից հայտնի հանրաքվեի գաղափարի, նախկինում մեծամասնություն կազմող ադրբեջանցի բնակչություն ունեցող տարածքների վերադարձի և փախստականների` իրենց նախկին բնակության վայրեր վերադարձի գաղափարները «եփվել են» խմբի զեկույցներում: Ինչպե՞ս հակադարձել այս առաջարկներին:
Մեր գիտական և հասարակական կարծիքում գերիշխում է տարբեր իրավական, պատմական փաստարկները վկայակոչելու տենդենցը: Ես մեկ տարի շարունակ սովորել, ապրել եմ միջազգային հանրության կարծիք ձևավորող կենտրոններից մեկում` Ստրասբուրգում, ներկա եղել Եվրախորհրդի և Եվրոպական խորհրդարանի տարբեր լիագումար նիստերի, հանձնաժողովների, ենթահանձնաժողովների ու բազմապիսի կոմիտեների նիստերի, տարատեսական քննարկումների ու հանդիպումների, և վստահեցնում եմ, որ ոչ ոքին չի հետաքրքրում այդ փաստարկները, ավելին` հայերի ու ադրբեջանցիների իրավական ու պատմական փաստարկներով «դուելները» ձանձրացրել են հարցով հետաքրքրվողներին: Եվրոպայում (այն էլ Ստրասբուրգում` ֆրանս-գերմանական հակամարտությունների կենտրոն ու պատճառ եղած Էլզասի մայրաքաղաքում) ուղղակի չեն հասկանում «անհամատեղելի ազգ», «դարավոր մշտական թշնամի» տերմինները, ավելին, նրանց չի էլ հետաքրքրում թե այս կամ այն տարածքը ու՞մ է պատկանել կամ ու՞մ կպատկանի հարցի լուծման արդյունքում: Ամենակարևորը նրանց համար լարվածության օջախների վերացումն է և, որ շատ կարևոր է, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը: Դրա համար էլ տարբեր առաջարկներում միշտ կարևորվում է փախստականների և ներքին տեղահանվածների վերադարձի հարցը: Հայկական կողմերի համար սկզբունքային պետք է լինի այն թեզը, համաձայն որի նախկինում ադրբեջանցի մեծամասնություն ունեցող տարածքները պետք է հատկացվեն ադրբեջանահայությանը` որպես նյութական և բարոյական կորուստների փոխհատուցում (թեզ, որ Արցախում որդեգրվել էր նախկին ԱԳ նախարար Ա.Մելիքյանի օրոք): Հակամարտության արդյունքում տեղի է ունեցել հայ և ադրբեջանցի բնակչության ակամա փոխանակություն, ինչն էլ բարձրացրել է Հայաստանի, Ադրբեջանի և Արցախի բնակչության առումով միատարրության աստիճանը: Հենց այս միատարրությունն էլ ապագայում կոնֆլիկտներից խուսափելու լավագույն լուծումն է: Լուծում, որ միջազգային պրակտիկայում լայնորեն կիրառվել է (մասնավորապես 1919-22թթ. հույն-թուրքական պատերազմից հետո, համաձայն Լոզանի պայմանագրի` 1,6 միլիոն հույն Թուրքիայից տեղափոխվեցին Հունաստան և 385000 մահմեդական Հունաստանից` Թուրքիա): Ուղղակի ազգային միատարրության հասնելու, ազգային պետություն ստեղծելու փուլը Եվրոպայի տարածքում տեղի է ունեցել տասնամյակներ առաջ, իսկ մեզ մոտ` ԽՍՀՄ փլուզումից հետո: Հենց սա պետք է բացատրել աշխարհին, և բացատրողներից մեկն էլ պետք է լինեք Դուք, պարոն Աթանեսյան, և Ձեր հանձնաժողովը: Եվ եթե չեք կարողանում նորմալ ու հասկանալի Ձեր տեսակետները բացատրել հայաստանյան և արցախյան կուսակցությունների երիտասարդական թևերի ներկայացուցիչներին (որոնց հետ խոսում եք նույն լեզվով, հակամարտության վերաբերյալ բարձր տեղեկացվածության և իրար մոտ մտածելակերպի պայմաններում), ապա ինչպե՞ս պետք է դա բացատրեք արտաքին աշխարհին (այն էլ օտար լեզվով), որ տարբերվում է մտածելակերպով և հակամարտության վերաբերյալ իր տեղեկացվածության աստիճանով: Հենց դրա համար էլ թերահավատությամբ եք վերաբերվում Արցախի բանակցությունների կողմ դառնալուն` վախենալով պատասխանատվություն ստանձնել: Հենց սա էլ կոչվում է ոչ կոմպետենտություն:
Վերը ես բացատրեցի «ստեփանակերտյան սկզբունքների» արտաքին բաղադրիչը: Այժմ անցնեմ դրանց ներքին բաղադրիչին, որը վերջնական հաղթանակի հասնելու միակ գրավականն է: Դա Արցախի վերաբնակեցման քաղաքականության հաջող իրականացումն է: Նույն «Ճգնաժամերի կարգավորման միջազգային խումբը» իր վերոհիշյալ զեկույցում, քննարկելով տարածքների հանձնումը, նշում է, որ Լաչինի հանձնումը բարդ է` այնտեղ բնակվող 10 հազար հայերի առկայության պատճառով: Վստահաբար այս և այլ միջազգային վերլուծական կենտրոնները, և ի վերջո, միջնորդները, կբացառեն որևէ տարածքի հանձնումը, եթե դրանք լիարժեք բնակեցված լինեն հայերով: Սա է «ստեփանակերտյան սկզբունքների» հիմնակետը:
Եզրափակելով իմ հրապարակային պատասխանը`ակնկալում եմ ստանալ նաև Ձեր և հարցով մտահոգ քաղաքական, քաղաքացիական ու համալսարանական շրջանակների կարծիքները`լրացնելու ու հարստացնելու համար «ստեփանակերտյան սկզբունքները»:
Ընդունեցեք, պարոն, հարգանքներիս հավաստիքը:
Հայկ Խանումյան
Միջազգայնագետ, ԱրՊՀ դասախոս
Նյութի աղբյուրը
Հայկ Խանումյան
